भारत–भुटान : दिगो समृद्धितर्फको साझा बाटो
प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको ऐतिहासिक भुटान भ्रमणले भारत–भुटान सम्बन्धमा नयाँ युगको सुरुवात
भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको ११–१२ नोभेम्बर २०२५ को दुईदिने भुटान राज्य भ्रमणले व्यापार, लगानी, ऊर्जा, पूर्वाधार, डिजिटल एकिकरण र सांस्कृतिक कूटनीतिमा नयाँ अध्याय खोलिदिएको छ।
भारत र भुटानबीचको सम्बन्ध आज “मुटु–देखि–मुटु” को भावनात्मक मैत्रीबाट रणनीतिक गहिराई, दिगो विकास र आर्थिक सह–समृद्धिको साझेदारीमा रूपान्तरित हुँदैछ।
भारत–भुटान सम्बन्ध : ७५ वर्षभन्दा बढीको विश्वासको यात्रा
• भारतले १९४९ मै भुटानको सार्वभौमिकता पहिचान गर्दै मैत्री सन्धि गरेको थियो, जसलाई २००७ मा परिमार्जन गरी भुटानको बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय भूमिकासँग मिलाइएको थियो।
• भारत भुटानको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो—भुटानको विश्व व्यापारको ८०% भारतसँग।
• भुटानमा हुने कुल FDI मध्ये झण्डै ५५% भारतीय लगानी हो।
• विद्युत्, पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र सांस्कृतिक आदान–प्रदानमै दुई देशबीचको सम्बन्ध मजबुत बनेको छ।
२१औँ शताब्दीमा भारत–भुटान साझेदारी : सहयोगबाट सह–सृजनातर्फ
आज सम्बन्ध Aid-based मोडलबाट सरेर
Energy + Digital Economy + Connectivity + Health + Innovation मा आधारित बहुआयामिक सहकार्यमा परिणत भएको छ।
• २०२४ को Joint Vision Document ले जलविद्युत्, सौर्य, हाइड्रोजन, ऊर्जा सुरक्षा र हरित भविष्यको रोडम्याप तय गर्यो।
• भारतको Neighbourhood First र भुटानको Economic Diversification रणनीतिले FinTech, Space Collaboration, Digital Payment, Education मा नयाँ सम्भावना खोलेको छ।
• 2016 को Trade, Commerce and Transit Agreement ले भुटानी वस्तुहरूलाई भारतमार्फत तेस्रो देशमा शुल्क–मुक्त पहुँच सुनिश्चित गर्छ।
व्यापार र लगानी : तीव्र गतिमा विस्तार
भारत भुटानको शीर्ष व्यापारिक गन्तव्य
भुटानका निर्यात वस्तु : जलविद्युत्, फेरैसिलिकन, काठ, खनिज
भारतबाट आयात : पेट्रोलियम, सवारीसाधन, मेसिनरी, औषधि, खाद्यान्न, निर्माण सामग्री
भारत–भुटान कुल व्यापार (USD Million)
-
2021-22 : 1430
-
2022-23 : 1614
-
2023-24 : 1302
-
2024-25 : 1905
लगानीका क्षेत्रहरू :
• जलविद्युत्
• बैंकिङ
• ICT
• खाद्य प्रशोधन
• औषधि उद्योग
• विनिर्माण
• पर्यटन र आतिथ्य
Gelephu Mindfulness City मा भारतीय लगानी निर्णायक हुने अपेक्षा छ—पूर्वाधार, डिजिटल प्लेटफर्म र सीप विकासमा भारत प्रमुख साझेदार बन्नेछ।
पूर्वाधार र कनेक्टिभिटी : भुटानको विकासको मेरुदण्ड
भारत–सहयोगमा बनेका Chukha, Tala, Punatsangchhu जस्ता मेगा–हाइड्रो परियोजनाले भुटानको अर्थतन्त्रलाई रूपान्तरण गरेका छन्।
नयाँ योजनाहरू :
• Kokrajhar–Gelephu र Banarhat–Samtse रेलमार्ग
• दक्षिण कोरिडोरमार्फत व्यापार तथा पर्यटन प्रवाह
• प्रसारण लाइन, सडक र सीमावर्ती बजार विस्तार
पूर्वाधार अब आर्थिक मात्र होइन रणनीतिक विश्वास को आधार बनेको छ।
प्रधानमन्त्री मोदीको २०२५ भुटान भ्रमण : ऐतिहासिक उपलब्धिहरू
मोदीको भ्रमणले दुई देशबीच रणनीतिक साझेदारीलाई नयाँ उचाइ दिएको छ।
मुख्य उपलब्धिहरू :
✔ १०२० MW Punatsangchhu-II Hydropower Project उद्घाटन
✔ १२०० MW Punatsangchhu-I को मुख्य बाँध पुनःसुचारु
✔ रु ४००० करोड (US$ 455 Million) Line of Credit
✔ Hatisar–Gelephu Immigration Checkpost स्थापना
✔ वाराणसीमा भुटानी मन्दिर/Guest House का लागि भूमि उपलब्ध
✔ Renewable Energy MoU — Solar, Wind, Biomass, Hydrogen
✔ Health & Medicine MoU — औषधि, Tele-medicine, Diagnostics
मोदीले चौथो द्रुक ग्याल्पोको ७०औँ जन्मोत्सव तथा Global Peace Prayer Festival मा समेत सहभागी हुँदै सांस्कृतिक र आध्यात्मिक एकता झनै बलियो बनाए।
अर्को दशकको एजेन्डा : भारत–भुटान सम्बन्ध कहाँ जाँदैछ?
१) ऊर्जा सहकार्य
• जलविद्युत् मुख्य स्तम्भ
• सौर्य, हावा, Hydrogen मा विस्तार
• भुटानी हाइड्रो भारतको Grid मा समायोजन → South Asian Energy Security
२) कनेक्टिभिटी क्रान्ति
• रेलमार्ग
• स्मार्ट सीमा व्यवस्थापन
• Hatisar corridor → Gelephu Special Administrative Region को गेटवे
३) डिजिटल र स्वास्थ्य सहकार्य
• UPI cross-border payment
• Telemedicine
• Youth innovation lab
• EdTech र FinTech incubation
४) व्यापार–लगानीको नयाँ मोडेल
• Resource-export बाट Value-added production तर्फ
• भारतीय विनिर्माण भुटानमा
• Joint service export
• Green industry + Mindfulness Economy
५) रणनीतिक स्थायित्व र दिगोपन
• हिमाली सुरक्षा
• Eco-tourism
• जलवायु–स्मार्ट जलविद्युत्
• हरित प्रविधिमा सहकार्य
निष्कर्ष
भारत–भुटान सम्बन्धले भावना मात्र होइन—रणनीति, दिगोपन र साझेदारीको गहिराई बोकेको छ।
मोदीको २०२५ को भ्रमणले
• ऊर्जा,
• कनेक्टिभिटी,
• डिजिटल भविष्य,
• स्वास्थ्य,
• लगानी–केन्द्रित व्यापार
जस्ता क्षेत्रमा दीर्घकालीन मार्गचित्र तयार गरिदिएको छ।
भारतका लागि भुटान — पूर्वी हिमालयको दृढ साझेदार।
भुटानका लागि भारत — विकास, आत्मनिर्भरता र आधुनिकताको अभिन्न सहयोगी।
